रजोनिवृत्ती, हार्मोनल असंतुलन आणि आयुर्वेद
रजोनिवृत्ती (Menopause) ही स्त्रीच्या आयुष्यातील नैसर्गिक अवस्था आहे. साधारणतः ४५ ते ५५ वयात मासिक पाळी थांबते व एस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्ट्रोन या हार्मोन्सचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे शरीरात व मनात अनेक बदल दिसू लागतात.
रजोनिवृत्तीतील लक्षणे
-
गरम झटके येणे (Hot flashes), रात्री घाम येणे
-
मासिक पाळी बंद होणे किंवा अनियमितता
-
चिडचिड, तणाव, चिंता, नैराश्य
-
योनीत कोरडेपणा, लैंगिक इच्छा कमी होणे
-
वजन वाढणे, विशेषतः पोटाभोवती
-
निद्रानाश
-
हाडे कमकुवत होणे (ऑस्टिओपोरोसिस), सांधेदुखी
-
केस गळणे, त्वचा कोरडी होणे
आयुर्वेदानुसार दृष्टीकोन
आयुर्वेदात रजोनिवृत्ती ही रोग नसून जीवनातील निसर्गदत्त टप्पा मानली जाते. या काळात प्रामुख्याने वात व पित्त वाढतात आणि त्यामुळे विविध त्रास दिसतात.
-
वात वाढ → चिंता, निद्रानाश, सांधेदुखी, कोरडेपणा
-
पित्त वाढ → गरम झटके, घाम, चिडचिड
-
कफ असंतुलन → वजन वाढणे, सुस्ती
आयुर्वेदातील उपाय
१. औषधी वनस्पती
-
हार्मोन्स संतुलित करते, कोरडेपणा व गरम झटके कमी करते
-
तणाव कमी करते, झोप सुधारते, हाडांना बळकटी देते
-
स्त्रीरोगांमध्ये उपयुक्त, हार्मोनल संतुलनासाठी उपयोगी
पित्त शमवते, रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते
-
पचन सुधारते, शरीर शुद्ध करते
२. पंचकर्म उपचार
-
अभ्यंग – वात कमी करून तणाव व थकवा दूर करते
-
शिरोधारा – निद्रानाश व मानसिक तणावावर उत्कृष्ट
-
बस्ती – हार्मोनल संतुलनासाठी विशेष उपयुक्त
-
नस्य – मनःशांती व मानसिक स्थैर्य देते
३. आहार मार्गदर्शन
-
गरम, ताजे व सहज पचणारे अन्न घ्यावे
-
तूप, दूध, तीळ, जवस, खजूर, सुका मेवा यांचा आहारात समावेश करावा
-
डाळिंब, द्राक्षे, हिरव्या पालेभाज्या, ताजे फळे
-
खूप तिखट, आंबट, आंबवलेले पदार्थ, कॉफी, मद्य टाळावे
-
जिरे, बडीशेप, धने, यष्टिमधु चहा उपयुक्त
४. दिनचर्या व जीवनशैली
-
योग व प्राणायाम – अनुलोम-विलोम, भ्रामरी, शवासन
-
ध्यान व मनःशांतीचे उपाय – मानसिक स्थैर्यासाठी
-
नियमित चालणे, हलका व्यायाम, सूर्यप्रकाशात फिरणे → हाडे बळकट होण्यासाठी
-
वेळेवर झोप व पुरेशी विश्रांती
✅ आयुर्वेदामुळे रजोनिवृत्तीचे त्रास कमी होतातच, शिवाय हाडांचे संरक्षण, मानसिक शांतता व शरीरसामर्थ्य टिकवून ठेवले जाते.
डॉ.ऋतुजा प्रतिक देवळे
विश्वकिरण आयुर्वेदिक मल्टीस्पेशालिटी पंचकर्म सेंटर , सेक्टर 10 न्यू पनवेल
9821764081
Comments